Dünya Haritalarında Yeni Dönem: 164 Ülke Gerçek Ölçek İçin ‘Evet’ Dedi

Dünya haritalarında büyük görünen bazı bölgeler gerçekte sanılandan daha küçük, küçük gösterilen bazı kıtalar ise tahmin edilenden çok daha geniş. Bunun temel nedeni, küresel yüzeyin düz bir zemine aktarılması sırasında ortaya çıkan ölçek farklılıkları. Yüzyıllardır kullanılan bazı harita sistemleri, özellikle ekvator ile kutuplar arasındaki bölgelerin boyutlarını gerçeğinden farklı yansıtıyor.

Bu durumun yalnızca coğrafi bir görsel yanılgı olmadığı, ülkelerin ve kıtaların ekonomik, jeopolitik ve kalkınma potansiyelinin algılanışını da etkileyebileceği değerlendiriliyor. Özellikle Afrika, Latin Amerika ve Güney Asya, dünya haritalarında gerçek yüz ölçümlerinden daha küçük görünebiliyor. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu da bu algı farkını gidermeye yönelik yeni bir adım attı.

BM Genel Kurulu’ndan gerçek ölçek çağrısı

Genel Kurul, “Haritayı Düzelt” adıyla gündeme gelen kararı 164 ülkenin oyuyla kabul etti. Oylamada altı ülke çekimser kalırken, karara karşı oy kullanan tek ülke ABD oldu. Kararla birlikte ülkelerin ve kıtaların yüz ölçümlerini gerçeğe daha yakın biçimde gösteren harita projeksiyonlarının kullanımının yaygınlaştırılması teşvik ediliyor.

Kararın ortaya çıkmasında Afrika ülkelerinin girişimi etkili oldu. Metinde, mevcut haritalarda Afrika’nın yanı sıra Latin Amerika ve Güney Asya’nın da olduğundan küçük algılanabildiğine dikkat çekildi. Bunun, söz konusu bölgelerin dünyadaki ağırlığının ve potansiyelinin değerlendirilmesinde yanıltıcı sonuçlar doğurabileceği vurgulandı.

BM’nin kararı, denizcilik ve navigasyonda uzun süredir kullanılan Mercator projeksiyonunun yasaklandığı anlamına gelmiyor. Amaç, farklı kullanım alanlarına uygun başka projeksiyonların da daha fazla tercih edilmesini ve yüz ölçümlerinin daha dengeli biçimde sunulmasını sağlamak.

Mercator projeksiyonu neden eleştiriliyor?

Tartışmanın odağındaki Mercator projeksiyonu, Gerardus Mercator tarafından 1569 yılında geliştirildi. Dünya’nın küresel yüzeyini düz bir haritaya aktaran bu sistem, denizcilik ve yön bulma açısından önemli kolaylıklar sağladı. Ancak ekvatordan kutuplara doğru ilerledikçe kara parçalarını gerçek boyutlarından daha büyük göstermesi, projeksiyonun en çok eleştirilen yönünü oluşturuyor.

Bu nedenle haritaya bakıldığında Grönland, Afrika’ya yakın büyüklükteymiş gibi görünebiliyor. Oysa Afrika kıtasının yüz ölçümü Grönland’ın yaklaşık 14 katı. BM’nin kabul ettiği karar da bu tür görsel farkların ortadan kaldırılması ve kıtaların gerçek büyüklüklerinin daha doğru anlaşılması amacını taşıyor.

Equal Earth projeksiyonu öne çıkıyor

Gerçek yüz ölçümlerini daha dengeli yansıtması beklenen projeksiyonlardan biri Equal Earth olarak öne çıkıyor. 2018 yılında geliştirilen bu sistem, ülkelerin ve kıtaların birbirlerine göre alan oranlarını daha doğru göstermeyi amaçlıyor. Mercator haritasında kutuplara yaklaşıldıkça görülen aşırı büyümenin aksine Equal Earth, alanlar arasındaki orantıyı korumaya odaklanıyor.

Bu projeksiyonda Afrika ve ekvator çevresindeki bölgeler, küresel yüzeydeki gerçek konumlarına ve büyüklüklerine daha yakın bir ölçekte görülebiliyor. Bununla birlikte uzmanlar, küresel bir yüzeyin bütün özelliklerini düz bir harita üzerinde aynı anda kusursuz biçimde göstermenin mümkün olmadığına dikkat çekiyor. Her projeksiyonun farklı amaçlara ve kullanım alanlarına sahip olduğu belirtiliyor.

Fransa da harita sistemini değiştirecek

Harita projeksiyonlarına ilişkin tartışma Avrupa’da da karşılık buldu. Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot, ülkesinin Dışişleri Bakanlığı bünyesinde Mercator projeksiyonunun kullanımından vazgeçileceğini açıkladı. Fransa’nın, yüz ölçümlerini daha gerçekçi biçimde sunan Eckert IV projeksiyonuna geçmeye hazırlandığı bildirildi.

Barrot, Mercator sisteminin özellikle yüksek enlemlerde bulunan bölgeleri gerçekte olduğundan daha büyük gösterdiğini belirtti. Bakan, uzun yıllardır kullanılan bu görsel çarpıklığın insanların dünya tasavvuruna yerleştiğini savundu.

Değişim okul atlaslarıyla sınırlı kalmayacak

“Haritayı Düzelt” girişiminin arkasında Afrika ülkeleri bulunuyor. Afrika Birliği, mart ayında Equal Earth haritasını benimseme yönünde adım attı; girişim daha sonra Birleşmiş Milletler’in gündemine taşındı. BM’ye sunulan taslakta yalnızca devletlerin değil, dijital harita platformlarının da daha doğru projeksiyonları kullanmaya yönelik çalışmalar yürütmesi istendi.

Bu çağrıyla değişimin okul atlaslarıyla sınırlı kalmaması hedefleniyor. Eğitim materyallerinden resmi haritalara, medya kuruluşlarının kullandığı görsellerden dijital platformlara kadar geniş bir alanda kıta ve ülke büyüklüklerinin daha doğru gösterilmesi amaçlanıyor.

Sınırlar değişmeyecek, dünya algısı değişecek

BM Genel Kurulu’nun kararı ülkelerin sınırlarında ya da yüz ölçümlerinde herhangi bir değişiklik öngörmüyor. Yeniden ele alınan konu, küresel ve eğimli bir yüzeyin düz bir harita üzerinde hangi yöntemle gösterileceği.

Dolayısıyla dünya aynı kalacak; ancak kıtaların ve ülkelerin harita üzerindeki görüntüsü gerçeğe daha yakın hale gelebilecek. Bu yönüyle karar, yalnızca teknik bir haritacılık düzenlemesi değil, insanların dünyayı nasıl algıladığına ilişkin küresel tartışmayı da yeniden gündeme taşıyor.