Harf Devrimi 98 yaşında: 1 Kasım 1928'de ne oldu, neden yapıldı?

Türkiye'nin bugün kullandığı 29 harfli alfabe, 98 yıl önce bugün kanunlaştı. Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1928'de "Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun"u kabul etti; 1353 sayılı kanun 3 Kasım 1928'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Arap harflerine dayanan Osmanlı yazısından Latin esaslı Türk alfabesine geçişi başlatan bu adım, Harf Devrimi olarak anılıyor.

Harf Devrimi ne zaman yapıldı, kaçıncı yılı?

Harf Devrimi'nin tarihi 1 Kasım 1928'dir. Kanunun kabulünün üzerinden 2026'da 98 yıl geçti; 100. yıl 2028'de kutlanacak. Kanunun birinci maddesi, o güne kadar Türkçeyi yazmak için kullanılan Arap harflerinin yerine "Latin esasından alınan" harflerin "Türk harfleri" adıyla kabul edildiğini söylüyor. Kanuna ekli cetveldeki 29 harf bugün de kullanılıyor; cetvelde yalnızca i ile ı'nın sırası bugünkünden farklıydı. Alfabe, Türkçeye özgü ç, ğ, ı, ö, ş ve ü harflerini içeriyor; q, w ve x ise yer almıyor.

Neden yapıldı?

Alfabe tartışması 1928'de birdenbire başlamadı. Tanzimat döneminden itibaren pek çok aydın, Arap harflerinin Türkçenin ses yapısına uymadığını yazdı. Sorunun özü ünlülerdeydi: Osmanlı yazısında tek bir harf v, o, ö, u ve ü seslerinin hepsini karşılayabiliyordu; buna karşılık aynı ses için birden fazla harf bulunuyordu. Harflerin kelimenin başında, ortasında ve sonunda farklı biçimlerde yazılması da öğrenmeyi zorlaştırıyordu.

Bu zorluk, düşük okuryazarlığın etkenlerinden biri sayılıyordu: Resmî sayıma göre 1927'de okuma yazma bilenlerin oranı yaklaşık yüzde 10,5'ti. Dış gelişmeler de etkili oldu: Azerbaycan 1922'de Latin alfabesini kabul etmiş, 1926'da Bakü'de toplanan Türkoloji Kongresi'nde Türk toplulukları için Latin yazısının benimsenmesi yönünde karar alınmıştı.

1928 yazı: komisyon, Sarayburnu ve kara tahta

Mayıs 1928'de Meclis, resmî dairelerde uluslararası rakamların kullanılmasını öngören kanunu kabul etti; aynı günlerde yeni alfabeyi hazırlayacak Dil Encümeni kuruldu. Komisyon ilk toplantısını 26 Haziran 1928'de yaptı ve eski yazıya 5 ila 15 yıllık bir geçiş süresi tanınmasını önerdi. Komisyon üyesi Falih Rıfkı Atay'ın aktarımına göre Atatürk, işin ya üç ayda olacağını ya da hiç olmayacağını söyleyerek süreyi kısalttı.

Yeni harfler halka ilk kez 9 Ağustos'u 10 Ağustos'a bağlayan gece İstanbul'da, Sarayburnu Parkı'ndaki Cumhuriyet Halk Fırkası şenliğinde tanıtıldı. Atatürk konuşmasına "Arkadaşlar, güzel dilimizi ifade etmek için yeni Türk harflerini kabul ediyoruz" sözleriyle başladı. 11 Ağustos'ta Dolmabahçe'de milletvekillerine ve Cumhurbaşkanlığı çalışanlarına ilk uygulama dersi verildi; ağustos ortasında tanıtımlar aydınlar ve gazetecilerle sürdü. Ağustos ve eylül aylarında Atatürk, Tekirdağ'dan Kayseri'ye uzanan yurt gezilerinde meydanlara kurulan kara tahtaların başına geçip harfleri bizzat öğretti; 20 Eylül 1928'de Kayseri'de çekilen tahta başındaki fotoğraf bu dönemin simgesi oldu. Ekim 1928'de memurlar yeni harflerden sınava alındı.

Kanun ne diyordu? Geçiş takvimi

1353 sayılı kanun, Arap harflerini özel hayatta yasaklamıyor; resmî ve kamusal yazıyı düzenliyordu. Geçiş için kademeli ama kısa bir takvim getirdi:

• Aralık 1928'den itibaren gazete, dergi, levha, tabela, ilan, reklam ve sinema yazılarının Türk harfleriyle basılması ve yazılması zorunlu oldu.
• 1 Ocak 1929'a kadar bütün devlet daireleri, bankalar ve şirketler Türkçe işlemlerinde yeni harflere geçecekti. Türkçe basılacak kitaplar da 1 Ocak 1929'dan itibaren yeni harflerle basılacaktı.
• 1 Haziran 1929'a kadar halkın eski harflerle yazdığı dilekçeler kabul edildi; tapu kayıtları, nüfus ve evlenme cüzdanları gibi belgeler bu tarihten itibaren yeni harflerle düzenlendi.
• Haziran 1930'a kadar resmî ve özel tutanaklarda eski harfler stenografi yerine kullanılabildi; eski harflerle basılmış defter, cetvel ve talimatnameler de bu tarihe kadar kullanılabildi.
• Para, pul, hisse senedi ve tahvil gibi değerli kâğıtlar değiştirilene kadar geçerliliğini korudu.
• Okullarda Türkçe öğretim yalnızca Türk harfleriyle yapılacak, eski harflerle basılmış kitaplarla ders işlenmeyecekti.

Millet Mektepleri: Başöğretmen ve okuma yazma seferberliği

Yeni harflerin yalnızca kanunla değil, halka öğretilerek yerleşeceği açıktı. Millî Eğitim Bakanı Mustafa Necati'nin hazırladığı Millet Mektepleri Talimatnamesi 11 Kasım 1928'de Bakanlar Kurulu'nda kabul edildi ve 24 Kasım'da yayımlandı; Atatürk'e "Millet Mektepleri Başöğretmeni" unvanı bu düzenlemeyle verildi. 24 Kasım'ın 1981'den beri Öğretmenler Günü olarak kutlanması da bu tarihe dayanır.

Talimatnameye göre okuma yazma bilmeyen yetişkinlerin kurslara devamı zorunluydu; kaynakların çoğu bu zorunluluğu 16-45 yaş aralığı için verir. Millet Mektepleri 1 Ocak 1929'da resmen açıldı. Kayıtlara göre ilk yıl 20 bin 487 derslik açıldı; 1 milyon 75 bin kişi derslere devam etti, 597 bin 10 kişi okuma yazma belgesi aldı. Sonraki yıllarda belge alanların toplamı, kaynağa göre 1,2 ile 1,35 milyon arasında veriliyor. Resmî sayıma göre okuma yazma oranı 1935'te yaklaşık yüzde 20,4'e çıktı.

98 yıl sonra tartışma ne durumda?

Harf Devrimi, Cumhuriyet'in en çok bilinen reformlarından biri. Savunucularına göre yazının kolay öğrenilmesi, imlanın standartlaşması ve yaygın eğitim bu reformla mümkün oldu. Devrim, eleştirilere de konu oldu: Eleştirenler yeni kuşakların eski harflerle yazılmış metinlerden koptuğunu söylerken, savunanlar 1928'de nüfusun ancak onda birinin okuryazar olduğunu hatırlatıyor.

1 Kasım her yıl okullarda ve kurumlarda anılıyor; bu yıl 98. yıl dönümünde siyasetçiler ve belediyeler de anma mesajları yayımladı. İki yıl sonra, 1 Kasım 2028'de Türk alfabesi 100 yaşında olacak.