Sosyal medya dedektifleri: Takip hizmetlerinde hukuki sınır nerede?

Sevgilisinin bir şey gizlediğinden kuşkulanan, eşinin kimlerle görüştüğünü öğrenmek isteyen ya da dolandırıldıktan sonra parasını kimin aldığını bulmaya çalışan kişiler, sosyal medyada özel dedektiflik hizmeti sunduğunu belirten hesaplarla karşılaşabiliyor. Ancak merak edilen sorulara yanıt ararken bu hesaplardan yardım almak, kişinin kendisini özel hayatın ihlalinden hukuka aykırı delil elde edilmesine uzanan hukuki sorunlarla karşı karşıya bırakabilir. Avukat Elvan Kılıç, bu hizmetlerin yasal sınırlarını, dolandırılma ihtimalini ve müşterilerin cezai sorumluluğunu değerlendirdi.

Türkiye’de özel dedektiflik mesleğinin yetki ve sorumluluklarını düzenleyen, yürürlükte olan özel bir kanun bulunmuyor. Kılıç, 1994’te Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen 3963 sayılı Özel Dedektiflik Kanunu’nun dönemin Cumhurbaşkanı tarafından yeniden görüşülmesi için Meclise gönderildiğini ve bu nedenle yürürlüğe girmediğini hatırlattı. Bugün bu meslek için resmî bir sicil, zorunlu meslek odası ya da lisanslama sistemi de bulunmuyor.

Kişiler genel ticari mevzuat çerçevesinde araştırma ve danışmanlık hizmeti sunabilse de bu durum, başkalarının hayatına sınırsız biçimde müdahale edebilecekleri anlamına gelmiyor. Kılıç’a göre vergi levhasına sahip olmak, kişiye başkalarının özel yaşamını araştırma yetkisi kazandırmıyor. Gizli takip, özel hayata müdahale veya kişisel verilerin hukuka aykırı biçimde toplanması, Türk Ceza Kanunu kapsamında suç oluşturabilir. Bir kişinin kendisine özel dedektif unvanı vermesi de kolluk kuvvetlerinin soruşturma yürütme ve bilgi edinme yetkilerini sağlamıyor; değerlendirmede asıl belirleyici olan, kişinin hangi yöntemlere başvurduğu.

İlişkilerde yaşanan güvensizlik ve sadakatsizlik şüphesi, sosyal medyadaki takip hizmetlerine başvurma nedenleri arasında yer alabiliyor. Ancak bir kişinin eşinden ya da sevgilisinden şüphe duyması, diğer tarafın özel hayatının gizliliğini ortadan kaldırmıyor. Hukuka uygun biçimde erişilebilen bilgilerin belirli sınırlar içinde araştırılması mümkün olsa da bir başkasının talepte bulunması, izinsiz erişimi meşru hâle getirmiyor.

Bu nedenle birinin telefonuna izinsiz girmek, mesajlarını okumak, konumunu gizlice izlemek ya da özel yaşamını kayda almak, sadakatsizlik kuşkusuyla haklı gösterilemiyor. Kılıç, ilişki içindeki güven sorununun karşı tarafın mahremiyetine müdahale etme hakkı vermediğini vurguladı. İncelemede yalnızca araştırmayı yapan kişinin kim olduğu değil, çalışmanın hangi yollarla yürütüldüğü de önem taşıyor. Ayrıca kişilerin herkesin erişimine açık bilgileri bile sınırsız biçimde toplanamaz ve kullanılamaz.

Sosyal medyada sahte hesapların arkasındaki kişiyi bulma veya dolandırıcıyı ortaya çıkarma vaadiyle hizmet sunan hesaplar, mağdurlar için ikinci bir risk yaratabiliyor. Parasını geri almak ve kendisini kandıran kişinin kimliğini öğrenmek isteyen kişilerin bu beklentisi anlaşılır olsa da yaşadıkları çaresizlik ve adalet arayışı istismar edilebiliyor. Kılıç, ilk aşamada araştırma ücreti talep edilmesinin ardından bilgiye erişim, sistem sorgulama ya da işlem masrafı gibi gerekçelerle yeni ödemelerin istenebileceğine dikkat çekti.

Bu tür girişimlerin sonunda mağdur, hem parasını yeniden kaybedebilir hem de kimlik ve banka bilgileriyle özel yazışmalarını tanımadığı kişilere teslim edebilir. Özellikle kamu kurumlarının veri tabanlarına veya gizli kayıtlara erişebildiğini ileri süren hesaplara karşı temkinli olunması gerekiyor. Kılıç, bu hesaplardan hizmet almak yerine Cumhuriyet başsavcılıklarına suç duyurusunda bulunulmasını ya da kolluk birimlerine başvurulmasını önerdi.

Olası bir soruşturmada kullanılabilmesi için mesajların, ödeme dekontlarının, hesap bağlantılarının ve diğer dijital delillerin korunması önem taşıyor. Dolandırıcılık kapsamında para transferi yapılmışsa bankaya da vakit kaybetmeden bildirimde bulunulması gerekiyor. Böylece mağdur, sosyal medya hesaplarına ek ödeme yapma veya kişisel verilerini paylaşma riski yerine yetkili mercilere başvurarak işlem yapabilir.

Hukuka aykırı takip ya da kişisel bilgilerin ele geçirilmesi için bir dedektife ödeme yapan müşterinin sorumluluğu ise başvurunun amacına ve kişinin eyleme katkısına göre değerlendiriliyor. Kılıç, yalnızca hukuka uygun bir araştırma hizmeti almak isteyen kişinin, hizmet sağlayanın kendi başına gerçekleştirdiği hukuka aykırı işlemlerden otomatik olarak sorumlu sayılamayacağını belirtti. Buna karşılık müşteri, başka birinin telefonuna izinsiz girilmesini, özel yazışmalarının elde edilmesini veya hukuka aykırı biçimde takip edilmesini özellikle isterse durum farklılaşıyor.

Hukuka aykırı yöntemi bilerek teşvik eden, yönlendiren ya da uygulanmasına katkı sağlayan kişinin, olayın koşullarına bağlı olarak azmettiren veya yardım eden sıfatıyla cezai sorumluluğu gündeme gelebilir. Bununla birlikte yalnızca ödeme yapılmış olması ya da kişinin kullanılan yöntemin hukuka aykırı olduğunu bilmesi tek başına sorumluluk için yeterli değil. Suçun işlenmesine yönelik kastın ve kişinin somut katkısının ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor.

Bazı sosyal medya hesaplarının gerçekleştirdiklerini ileri sürdükleri araştırmaları videolarla takipçilerine göstermesi de hem özel hayatın gizliliğini hem de bu kayıtların yargılamada kullanılıp kullanılamayacağını gündeme getiriyor. Kılıç, fotoğraf, video ve mesajların delil niteliğinin, hangi yöntemlerle elde edildiklerine bağlı olduğunu söyledi. Hukuka aykırı yollardan edinilen deliller kural olarak yargılamada hükme dayanak yapılamıyor; bu ilke boşanma davaları dâhil hukuk yargılamalarında da geçerli.

Örneğin eşinin sadakatsizliğini kanıtlamak isteyen birinin karşı tarafın telefonuna izinsiz girmesi, şifresini kırması, mesajlarını ele geçirmesi ya da özel yaşamını hukuka aykırı biçimde kaydetmesi, elde edilen bilgileri dava dosyasına sunulabilir hâle getirmiyor. Her olay kendi koşulları içinde ele alınırken, hukuka uygun biçimde elde edilmiş fotoğraf, yazışma veya diğer kayıtlar delil niteliği taşıyabiliyor. Ancak delil elde etme amacı, hukuka aykırı yöntemleri tek başına geçerli kılmıyor.