75 bin yıllık Neandertal yarası tarih öncesi şiddete ışık tuttu

18 Ekim 2026’da yayımlanan haberde arkeologlar, Kuzey Irak’taki bir mağarada bulunan ve yaklaşık 75 bin yıl önce yaşamını yitiren bir Neandertal’in göğsündeki yaranın, bilinen en eski ölümcül şiddet izlerinden biri olabileceğini bildirdi. Sol kürek kemiğinde saptanan 15 milimetrelik delik, kişinin sivriltilmiş tahta bir mızrakla yaralanmış olabileceğine işaret ediyor.

Yaranın yönünü ve kemikteki izleri inceleyen ekip, mızrağın göğüsten girerek akciğere ve ana kan damarlarına zarar vermiş, ardından sol kürek kemiğinden çıkmış olabileceğini düşünüyor. Kemikte neredeyse kusursuz dairesel bir delik bırakan yaranın ölümcül şiddet sonucu oluşmuş olabileceği değerlendiriliyor. Cambridge Üniversitesi Arkeoloji Bölümü’nden araştırmanın başyazarı Dr. Emma Pomeroy, bulgunun tahta mızrakla gerçekleştirilmiş ölümcül şiddetin en eski kanıtı olabileceğini belirtti. Pomeroy, “Ölümcül darbe, kalbi hedef alan kasıtlı atış olabilir” dedi.

Shanidar’daki ölümcül yara

Arkeologlar kalıntılara, bulundukları mağaradan hareketle Shanidar A adını verdi. Kemikler arasında sol kürek kemiğinin yanı sıra sağ el, üç kaburga ve bazı dişler de yer alıyor. Mağarada 1950’li yıllarda gerçekleştirilen kazılarda en az 10 Neandertal’e ait kalıntılar ortaya çıkarılmıştı. Bilim insanları, bu kalıntılardan yararlanarak Neandertallerin nasıl görünmüş olabileceğine ilişkin çalışmalar da yaptı.

Pomeroy, kemikteki izin doğal süreçlerle meydana gelmiş bir kırık olmasının olası görünmediğini söyledi. “Bu, doğal olarak oluşabilecek türden bir kırık değil, çünkü çok dairesel” diyen Pomeroy, ahşap mızraklarla gerçekleştirilen deneylerin kemikte buna benzer yuvarlak delikler oluşturduğunu aktardı: “Ahşap mızraklarla yapılan deneyler, kemikte çok benzer yuvarlak delikler oluşturuyor.” Araştırmacılara göre Shanidar A’daki bulgu, tarih öncesi Ortadoğu’da sivriltilmiş tahta mızrak kullanıldığına ilişkin ilk kanıt olarak da değerlendirilebilir.

Yaranın nasıl oluştuğu konusunda ise kesin bir sonuca varılmış değil. Pomeroy, yaralanmanın kişiler arası şiddet dışında, bir av sırasında meydana gelen kaza ya da aynı gruptan birinin yanlışlıkla ateş etmesiyle açıklanabileceğini de belirtti. Araştırmada yer almayan Londra Doğal Tarih Müzesi Profesörü Chris Stringer ise başka bir topluluğun saldırısını daha olası buldu. Stringer, yaranın yeri ve boyutunu dikkate alarak, “Araştırmacılar bunun bir av kazasından mı yoksa kişiler arası şiddetten mi kaynaklandığı konusunu açık bırakıyorlar, ancak yaranın konumu ve büyüklüğü göz önüne alındığında, bence ikincisi daha olası görünüyor” dedi.

Şiddetin olası nedenleri

Shanidar’daki yeni bulgu, aynı mağarada 1957’de bulunan başka bir Neandertal’in kalıntılarını da akla getiriyor. Yaklaşık 50 bin yıl önce yaşamış bu kişinin kaburgalarında kısmen iyileşmiş bir yara izi vardı. Arkeologlar söz konusu yaralanmaya muhtemelen taş uçlu bir mızrağın yol açtığını düşünüyor. Ancak her iki olayda da Neandertallerin av sırasında bir arkadaşları tarafından mı yaralandığı, yoksa bir rakibin saldırısına mı uğradığı kesin olarak belirlenemiyor.

Bu bulgular, kişiler arası şiddetin daha önce düşünülenden yaygın ve daha eski dönemlerden beri var olduğuna işaret eden, sayısı artan kanıtlar arasında yer alıyor. Stringer, “Ne yazık ki, giderek artan kanıtların, kişiler arası şiddetin insanlık tarihinin derinliklerine kadar uzandığının bir göstergesi olduğunu düşünüyorum” değerlendirmesini yaptı.

Neandertaller, yaklaşık 40 bin yıl önce nesli tükenen ayrı bir insan türüydü. Avrupa’nın yanı sıra Asya’nın batı ve orta kesimlerinde geniş bir coğrafyada yaşayan Neandertaller, bazı bölgelerde modern insanın türü Homo sapiens ile aynı yaşam alanlarını paylaştı.

Daha eski şiddet izleri

Şiddetin tarihine ilişkin önemli bulgulardan biri, İspanya’nın kuzeyinde yer alan ve “Kemikler Çukuru” olarak anılan arkeolojik alandaki Neandertal kafatasları üzerine 2022’de yayımlanan araştırmadan geldi. Çalışmada, yaklaşık 430 bin yıl önce ölümcül şiddet yaşandığına ilişkin kanıtlar bulunduğu belirtildi. Araştırmacılar, inceledikleri 20 örnekte toplam 57 iyileşmiş kafa travması belirledi.

Dokuz kişide ölümcül olma ihtimali bulunan kafa kırıkları tespit edilirken altı kafatasında, başın sol arka tarafında birbirine benzer delici yaralar görüldü. Yaraların tekrar tekrar aynı bölgede ortaya çıkması, araştırmacıların kasıtlı darbeleri kazaya kıyasla daha olası bulmasına yol açtı. Kafataslarından birindeki iki yaranın da muhtemelen aynı cisimle açıldığı değerlendirildi. Kemikler Çukuru bulguları, o toplulukta yaşayan herkesin şiddete eğilimli olduğunu göstermiyor; ancak yüz binlerce yıl önce cinayet işlendiğine dair güçlü kanıt sunuyor.

Arkeologlar uzun süre örgütlü savaşın başlangıcını, insanların kalıcı yerleşimlere geçerek toprak, hayvan ve yiyecek için rekabet etmeye başladığı tarım dönemine bağladı. Bununla birlikte, daha eski insan akrabalarına ve avcı-toplayıcı topluluklara ilişkin bulgular, tek tek öldürme eylemlerinin tarımdan önce de yaşandığını gösteriyor. Bilimsel tartışmanın odağında, bu tür şiddetin ne kadar yaygın olduğu ve münferit saldırıların hangi aşamada gruplar arası çatışma ve savaşa dönüştüğü bulunuyor. Shanidar A’ya ilişkin araştırma Scientific Reports dergisinde yayımlandı.