“Önce ana para, sonra clawback” ne demek? Fon kanun teklifinde geri alma nasıl işleyecek?

Tasfiyedeki fonların yatırımcılarının 20 Ekim akşamı X’te gündeme taşıdığı #OnceAnaParaSonraCLAWBACK etiketi, “clawback” yani usulsüz kazancın geri alınması tartışmasını öne çıkardı. Kısa cevap: Meclis’teki teklif, emsalin üzerinde kazanç elde edenler için zorunlu değil gönüllü iade, fondan hukuka aykırı çıkarılan değerler için ise sorumlulardan TMSF eliyle tahsil öngörüyor. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’e göre ilk aşamada reel 10 milyon lira ve üzeri kazananlara başvurulacak. Teklif henüz yasalaşmadı.

Clawback ne demek?

İngilizce “clawback”, geri alma demek. Saadet zinciri ve fon tasfiyelerinde, yatırdığından fazlasını çeken “net kazananlardan” bu fazlanın geri alınıp parasını kaybedenlere dağıtılmasını ifade ediyor.

En bilinen örnek, 2008’de çöken Bernard Madoff saadet zinciri. Tasfiyenin resmî sitesine göre 29 Eylül 2026 itibarıyla yaklaşık 15,5 milyar dolar geri kazanıldı, mağdurlara yaklaşık 14,8 milyar dolar dağıtıldı.

Teklifte geri alma nasıl düzenleniyor?

AK Parti milletvekillerinin 9 Ekim’de TBMM Başkanlığı’na sunduğu 2/3939 esas numaralı “Tasfiyesine Karar Verilen Bazı Yatırım Fonları Hakkında Kanun Teklifi”nin Meclis’e sunulan metninde geri alma üç yoldan işliyor:

• Gönüllü iade: Fon paylarını tasfiyeye kadar “gerçeğe aykırı” değerlerden iade ederek para alanlar, yatırdıkları tutar ile emsal getirinin toplamını aşan kısmı SPK’nın ilan edeceği hesaplara isteğe bağlı olarak iade edebilecek. Fiyatı gerçeğe aykırı oluşan hisselerden kazanç sağlayanlar için de ayrı bir “genel hisse iade hesabı” öngörülüyor.

• Sorumlulardan tahsil: Karşılıksız ya da muvazaalı işlemlerle fondan aktarılan değerler fon zararı sayılacak. Zarardan önce portföy yönetim şirketi, tahsil edilemezse SPK’nın sorumlu bulduğu kişiler ve onlarla birlikte hareket edenler şahsen sorumlu tutulacak. SPK’nın bildirimi üzerine TMSF, bu alacakları kamu alacağı gibi, 6183 sayılı Kanun’a göre takip edecek.

• El konulan varlıklar: Soruşturmalarda el konulan para ve menkul kıymetler fona ya da her fon için ayrı tutulacak “geri kazanım hesabı”na aktarılacak. Fona devredilemeyen varlıklar için kayyım atanabilecek TMSF, dava sonucunu beklemeden bu varlıkları satacak ya da tasfiye edecek. Fondan çıktığı mahkemece belirlenen müsadere edilmiş değerler Hazine’ye gelir yazılmayacak, fona ya da geri kazanım hesabına aktarılacak.

SPK’nın piyasa bozucu eylem, bilgi suistimali ya da piyasa dolandırıcılığına karıştığını tespit ettiği kişi ve kurumlar ise bu hesaplardan ödeme alamayacak.

“Fahiş kazanç” nasıl belirlenecek?

Teklifte “fahiş kazanç” diye bir tanım yok; ölçü “emsal getiri”. Aynı yatırım stratejisi kategorisindeki fonların yıllık ortalama getirisi esas alınacak, tasfiyedeki fonlar bu hesaba katılmayacak. Gerekçeye göre gönüllü iade “af veya ibra” değil; hukuki ve cezai sorumluluğu kaldırmıyor, borç ikrarı da sayılmıyor.

Şimşek ne dedi, 10 milyon lira eşiği kimleri kapsıyor?

Şimşek 20 Ekim’de Bloomberg HT-Habertürk ortak yayınında, piyasa bozucu faaliyetlerden kazanç sağlayanların hepsinin tespit edildiğini, iade hesaplarına “bir miktar ödeme” geldiğini söyledi ve ekledi: “Belli eşikler belirledik, ilk önce 10 milyon TL ve üzeri reel geri kazananlara başvurulacak. Gönüllü iade olmazsa Adalet Bakanlığı ilgili süreçleri işletecek.”

Bu eşik teklif metninde yok; Şimşek’in açıkladığı bir önceliklendirme ölçütü. “Reel”, enflasyondan arındırılmış kazanç demek. Milliyet’in aktardığına göre Şimşek, TEFE-TÜFE’ye göre uyarlanan bir algoritma kullanılacağını ve davet edilecek kişi ve şirketlerin manipülasyona katılımının da değerlendirilebileceğini söyledi. Adalet Bakanı Akın Gürlek de 9 Ekim’de yayımlanan açıklamasında, fonlardan 100 milyon liranın üzerinde kazanç sağlayan 214 kişinin tespit edildiğini söylemişti.

Gönüllü iade etmeyenlere ne olacak?

Şimşek’e göre bu durumda süreci Adalet Bakanlığı işletecek; Bakan, “birlikte hareket edenlerin” kişisel mal varlıklarına da başvurulacağını söyledi. Teklifin Meclis’e sunulan metninde ise SPK’nın sorumlu bulmadığı kişilerin emsali aşan kazancını zorla geri almaya yönelik ayrı bir tahsil hükmü yok; bu kazançlar için öngörülen yol gönüllü iade. Ancak bu, iade etmeyenlerin hiçbir süreçle karşılaşmayacağı anlamına gelmiyor; Bakanlık süreçleri ve teklifteki el koyma hükümleri ayrıca işleyebilecek.

Etiket neden “önce ana para” diyor?

Etiketin adı, ana paranın geri alma sürecinin sonucunu beklemeden ödenmesi talebine işaret ediyor. Gerekçeye göre ödemelerde kamu kaynağı kullanılmayacak; ödemeler fonların tasfiye malvarlığı ile geri kazanılan, tahsil ya da iade edilen tutarlardan karşılanacak. Teklif bu nedenle bir ara ödeme mekanizması da içeriyor: SPK’nın belirleyeceği fonlarda, net yatırım tutarı 1 milyon liranın altında olanlara bu tutar kadar, üzerinde olanlara en fazla 1 milyon lira ara ödeme yapılabilecek. Şimşek de aynı yayında “Kanun geçtikten sonra fonlardaki kaynakların durumuna göre 1 milyon TL’ye kadar ödemeler hızlıca yapılacak” dedi, küçük yatırımcılar ile para piyasası fonlarının önceliklendirileceğini söyledi. Nakdi yetersiz fonlarda ara ödemenin üzerindeki tutar ise büyük ölçüde geri almanın ne kadar ve ne hızla sonuç vereceğine bağlı.

Genel Kurul’da YENİ Parti İzmir Milletvekili Ümit Özlale, haksız kazanç sağlayanlar algoritmayla tespit edildiyse neden gönüllü iadeye gidildiğini sordu. İYİ Parti Samsun Milletvekili Erhan Usta, suça bulaşmamış olsalar bile emsalin üzerinde kazanç elde edenlerin parasının zorla havuza aktarılması gerektiğini savundu. AK Parti Grup Başkanı Abdullah Güler ise teklifi 9 Ekim’de Meclis’e sunarken “Suç işleyenin, suiistimal yapanın bu kanun sağladığı ödeme imkanlarından faydalanması asla mümkün olmayacak” demişti.

Teklif nerede?

Plan ve Bütçe Komisyonu’ndan geçen teklif Genel Kurul’da görüşülüyor. Habertürk’ün aktardığına göre birinci bölümün tümü üzerindeki görüşmeler tamamlandı; Genel Kurul bugün 14.00’te yeniden toplanacak. Teklif henüz yasalaşmadı.

Henüz bilinmeyenler

• 10 milyon lira eşiğinin üzerinde kaç kişi ve şirket bulunduğu

• İade hesaplarına ne kadar para geldiği, kimlerin iade yaptığı

• SPK’nın emsal getiriyi hangi yöntemle hesaplayacağı

• Ara ödemelerin ne zaman başlayacağı